Plamy opadowe to zjawisko fizjologiczne polegające na gromadzeniu się krwi w najniżej położonych częściach ciała po ustaniu krążenia. Pierwsze zasinienia pojawiają się zazwyczaj już od 30 minut do 2 godzin po zgonie. Zjawisko to stabilizuje się po upływie około 12 godzin. Wiedza o tym procesie jest kluczowa dla lekarzy i techników kryminalistyki, ponieważ pozwala precyzyjnie określić czas śmierci oraz pozycję ciała w momencie zgonu.
Co to są plamy opadowe i jak powstają?
Plamy opadowe to widoczne na skórze zasinienia, które tworzą się po zatrzymaniu akcji serca. Zjawisko to w medycynie sądowej nazywa się livor mortis, a potocznie określa się je jako plamy pośmiertne. Proces ten jest całkowicie nieodwracalny i rozpoczyna się niemal natychmiast po stwierdzeniu śmierci klinicznej. Krew opuszcza wyższe partie naczyń i spływa, prześwitując przez powłoki skórne.
Przyczyny powstawania plam pośmiertnych
Główną przyczyną powstawania zasinień jest grawitacja połączona z całkowitym brakiem ciśnienia tętniczego. Zatrzymanie akcji serca powoduje, że krew przestaje krążyć w zamkniętym układzie naczyń krwionośnych. W efekcie krew opada i silnie rozszerza naczynia włosowate w najniżej położonych tkankach. Czerwone krwinki osadzają się tuż pod skórą. Ponieważ hemoglobina traci tlen, krew zmienia barwę na ciemniejszą, co bezpośrednio powoduje zmianę koloru samej skóry. Po upływie 10-12 godzin następuje proces hemolizy. Krew przenika przez ściany naczyń do okolicznych tkanek, dlatego po tym czasie plam nie da się już „odcisnąć” poprzez nacisk palca.
Gdzie się pojawiają plamy opadowe po śmierci?
Lokalizacja zasinień zależy wyłącznie od ułożenia ciała po zgonie. Krew zbiera się tam, gdzie działa siła przyciągania. Istnieje jednak ważny wyjątek. Plamy nie pojawiają się w miejscach przylegających bezpośrednio do twardego podłoża (np. łopatki, pośladki u osoby leżącej na plecach), ponieważ mechaniczny ucisk blokuje napływ krwi do naczyń.
Jeśli ciało zwisa (np. w przypadku powieszenia), krew spływa pionowo. Wówczas powstają wyraźne plamy opadowe na dłoniach oraz plamy opadowe na nogach. Z kolei jeśli zmarły leży na brzuchu, widoczne będą plamy opadowe na twarzy oraz na przedniej części klatki piersiowej. Przemieszczenie zwłok w ciągu pierwszych 6 godzin od zgonu spowoduje przemieszczenie się zasinień.
Jak wyglądają pośmiertne plamy opadowe?
Pośmiertne plamy opadowe przyjmują najczęściej kolor sinoczerwony lub fioletowy. Ten odcień wskazuje na zgon z przyczyn naturalnych lub niewydolność krążenia. Kolor zasinień zależy od przyczyny śmierci oraz poziomu natlenienia krwi w chwili zgonu. Dlatego plamy opadowe po śmierci dostarczają patologom bardzo ważnych informacji. Inne nietypowe zabarwienia wskazują na konkretne przyczyny:
- Kolor malinowy lub wiśniowy – oznacza zatrucie tlenkiem węgla.
- Kolor jasnoczerwony lub różowy – występuje przy śmierci z wychłodzenia.
- Kolor brązowy lub czekoladowy – sugeruje zatrucie azotynami lub cyjankami.
- Kolor ciemnosiny – wskazuje na gwałtowne uduszenie.
FAQ
Czy plamy opadowe mogą pojawić się przed śmiercią?
Tak, plamy opadowe przed śmiercią mogą wystąpić u żyjących pacjentów, choć jest to rzadkie. Dzieje się tak w skrajnych przypadkach ostrej, przewlekłej niewydolności krążenia (np. w agonii). Kiedy serce nie ma siły skutecznie pompować krwi, zalega ona w dolnych partiach ciała, tworząc tzw. plamy zastoinowe. Przypominają one zasinienia pośmiertne.
Co się dzieje z krwią po śmierci?
Przede wszystkim krew przestaje płynąć, krzepnie i gęstnieje. Osocze oddziela się od cięższych krwinek czerwonych. Z powodu całkowitego braku tlenu, krew odtlenowana staje się znacznie ciemniejsza. To właśnie grawitacyjne gromadzenie się tych ciemnych krwinek w naczyniach włosowatych tworzy zjawisko livor mortis.
Jakie są inne oznaki śmierci?
Oprócz plam opadowych lekarz stwierdzający zgon ocenia także inne wczesne znamiona śmierci. Oznaki te układają się w logiczny ciąg chronologiczny. Należą do nich:
- Brak oddechu i tętna – natychmiast po zgonie.
- Oziębienie pośmiertne (algor mortis) – ciało traci temperaturę w tempie około 1-1,5°C na godzinę w temperaturze pokojowej.
- Stężenie pośmiertne (rigor mortis) – pojawia się po około 2-4 godzinach ze względu na spadek poziomu ATP w mięśniach.
- Wysychanie rogówek – oczy matowieją, tworzą się tzw. plamki Larchereta.
Bibliografia:
Raszeja S., Nasiłowski W., Markiewicz J., Medycyna sądowa: podręcznik dla studentów, Warszawa 2021.
DiMaio V., DiMaio D., Medycyna sądowa, Wrocław 2003.